Başkalarını Kurtarırken Kendimizi Neden Unuturuz?

Telefon yine çalar. Kişi yorgundur, kendi işi yarım kalmıştır; yine de arkadaşının krizini saatlerce dinler. Ertesi gün bir yakınının sorumluluğunu üstlenir. “Hayır” demeyi düşündüğünde suçluluk hisseder. Bir süre sonra kimsenin onun nasıl olduğunu sormamasına öfkelenir.

Yardım etmek ne zaman şefkatten çıkıp kendini silmeye dönüşür?

Yardımın görünen ve görünmeyen anlamları

Başkalarına destek olmak bağ kurmanın sağlıklı bir parçasıdır. Fakat yardım etme davranışı bazen kişinin değerli, gerekli veya güvende hissetmesinin tek yolu olabilir. “Bana ihtiyaç varsa terk edilmem” düşüncesi açıkça kurulmasa da davranışları yönlendirebilir.

Bazı insanlar küçük yaşta aile içindeki duygusal yükleri taşımayı öğrenir. Kimin üzgün olduğunu fark eder, çatışmayı yatıştırır, kendi ihtiyacını erteler. Bu beceri yetişkinlikte duyarlılık ve sorumluluk olarak görünür; ancak kişi ne istediğini duymakta zorlanabilir. Yardım, özgür bir seçimden çok kimliği koruyan zorunluluğa dönüşür.

Prometheus’un armağanı ve bedeli

Hesiodos’un Theogonia’sında anlatılan Prometheus, ateşi insanlara verir ve ağır bir cezaya çarptırılır. Mit, insanlık için yapılan fedakârlığın yüceliğini taşır; aynı zamanda veren kişinin bedeninde ödenen bedeli de saklamaz. Fedakârlığı yalnızca erdem olarak gördüğümüzde bu ikinci kısmı unutabiliriz.

Psikolojik açıdan önemli soru şudur: Verdiğim şey benim seçimim mi, yoksa kabul görmek için ödediğim bedel mi? Bir davranışın başkasına yararlı olması, bize zarar vermediği anlamına gelmez. İki gerçek aynı anda var olabilir.

Bakım verenin yükü

Uzun süre başkasının fiziksel veya duygusal bakımını üstlenmek; yorgunluk, stres ve tükenme ile ilişkili olabilir. Bu durum yardım eden kişinin sevgisiz olduğunu değil, kapasitesinin sınırlı olduğunu gösterir. İnsan bedeni ve dikkati sonsuz bir kaynak değildir.

Sınır koymak da ilişkiyi reddetmek değildir. “Seni önemsiyorum ama bu gece konuşacak gücüm yok”, “Bunu senin yerine yapamam; çözüm ararken yanında olabilirim” gibi cümleler hem bağı hem sorumluluk ayrımını korur. İlk zamanlarda suçluluk oluşabilir. Suçluluk her zaman yanlış yaptığımızı göstermez; bazen alışılmış rolümüzden çıktığımızı haber verir.

Kurtarmak yerine eşlik etmek

Kurtarıcı konumu, farkında olmadan karşı tarafın kendi gücünü de gölgeleyebilir. Her sorunu üstlenmek, kişinin sonuçlarla karşılaşma ve çözüm geliştirme imkânını azaltabilir. Eşlik etmek ise sorumluluğu sahibinde bırakır: dinlemek, seçenekleri konuşmak, gerektiğinde profesyonel desteğe yönlendirmek.

Kendimize şu üç soruyu sorabiliriz: Benden gerçekten yardım istendi mi? Bu yardım benim kapasitem içinde mi? Bunu yaptıktan sonra içimde gönüllülük mü, yoksa kızgınlık ve tükenme mi birikiyor?

İyi olmak ile kendinden vazgeçmek aynı şey değildir. Şefkat, yönünü yalnızca dışarı çevirdiğinde eksik kalır. Başkasının ateşini korurken kendi içimizdeki ateşi söndürmemek de sorumluluğumuzdur.

Yardımın sınırlarını belirlemek

Sınır koymak çoğu zaman yardım anında değil, daha önce düşünülmelidir. Hangi konularda ne kadar zaman ve enerji verebildiğimizi bilmezsek her talep acil görünebilir. Örneğin gece geç saatlerde yalnızca gerçek acil durumlarda telefon açmak, maddi yardım için önceden bir üst sınır belirlemek veya tekrar eden sorunlarda profesyonel kaynağa yönlendirmek mümkündür.

Karşı tarafın hayal kırıklığı, sınırın yanlış olduğu anlamına gelmez. Yeni sınıra alışmak iki taraf için de zaman alabilir. Açıklamayı kısa tutmak önemlidir; uzun savunmalar pazarlık alanı yaratabilir. “Bunu yapamayacağım” cümlesi, sevginin geri çekildiği anlamına gelmeden tamamlanabilir.

Yardım ettikten sonra kendi bedensel ve duygusal durumumuzu gözlemek de veri sağlar. Sürekli öfke, bitkinlik veya görünmezlik hissi oluşuyorsa yardımın biçimi yeniden düzenlenmelidir. İlişkilerde karşılıklılık her gün eşit hesap değildir; uzun vadede iki kişinin de özne olarak kalabilmesidir. Başkasının sorumluluğunu ona geri vermek bazen ona sunulabilecek en saygılı destektir.

Yardım etmeden önce

• Yardım etmezsem hakkımda ne düşünüleceğinden korkuyorum?
• Bu talebe evet derken hangi kendi ihtiyacıma hayır diyorum?
• Destek olmakla sorumluluğu üstlenmek arasındaki sınır burada nerede?

Yanıtlar, yardım etmenin altında sevgiyle birlikte korku ve kabul ihtiyacının da bulunabileceğini gösterebilir. Karmaşık motivasyonlar bizi kötü yapmaz; seçimimizi daha bilinçli hâle getirir.