Her Şey Yolundayken Bile Neden Kötü Bir Şey Olacakmış Gibi Hissediyorum?

Pazar sabahıydı. Ev sessiz, kahve sıcak, hafta ilk kez sakindi. Tam o anda zihnine bir düşünce düştü: “Bu kadar iyi gidiyorsa kesin bir şey olacak.” Partneri yüzündeki gerginliği fark edip ne olduğunu sordu. Verecek somut bir yanıtı yoktu; tehlike ortada değildi, ama bedeni çoktan hazırlanmıştı.

İnsan bazen acıyı değil, huzuru yabancı bulur. Her şey yolundayken gevşeyememek nankörlük veya kötümser karakter kusuru değildir. Bazen uzun süre tetikte kalmış bir sistemin güvenliği henüz inandırıcı bulamamasıdır.

Asıl mesele şudur: Ortada güncel bir tehlike yokken zihin neden hâlâ yaklaşan bir bozulmayı arar?

Belirsizlik kaygıyı nasıl besler?

Beyin geleceği kesin biçimde bilmez; geçmiş deneyimlerden ve mevcut işaretlerden tahmin üretir. Grupe ve Nitschke’nin kaygı üzerine derlemesi, belirsizliğin tehdit beklentisi, dikkat ve karar verme süreçlerini nasıl etkileyebildiğini gösterir. Kaygılı zihin çoğu zaman “Kötü bir şey olacak”tan önce “Ne olacağını bilmiyorum ve buna hazır olmalıyım” der.

Öngörülemezlik uzun süre yaşandığında kişi iyi anların arkasından gelecek bozulmayı tarayabilir. Geçmişte sakinliğin ardından kavga, kayıp, hastalık veya duygusal geri çekilme geldiyse zihin bir örüntü kurmuş olabilir: “İyi olan uzun sürmez.” Bu beklenti bugün doğru olmak zorunda değildir; fakat beden geçmişte işe yarayan hazırlığı sürdürür.

Mesele yalnızca çocukluk değildir. Ekonomik belirsizlik, yoğun iş yükü, travmatik olaylar, sürekli haber akışı ve ilişkinin güncel olarak güvensiz oluşu da tetikte kalmayı besleyebilir. Kaygıyı yalnızca kişinin iç dünyasına kapatmak, gerçek yaşam koşullarını gözden kaçırır.

Hazırlanmak neden kısa süreli kontrol hissi verir?

“Önceden endişelenirsem daha az incinirim” düşüncesi, geleceğin belirsizliği karşısında kontrol hissi yaratabilir. Kişi kötü ihtimalleri tekrar tekrar düşündüğünde kendisini hazırlık yapıyor sanır. Fakat hazırlığın ne zaman tamamlandığı belli değilse, zihin aynı senaryoyu çalıştırmaya devam eder.

Uzun süreli stresin bedendeki birikimli etkisini anlatmak için allostatik yük kavramı kullanılır. McEwen’in çalışmaları, sürekli uyum sağlamaya çalışan stres sistemlerinin zamanla bedensel maliyet oluşturabileceğini açıklar. Bu, her kaygının beyne veya bedene zarar verdiği anlamına gelmez. Asıl vurgu, dinlenme ve toparlanma olmadan süren etkinliğin maliyetidir.

Kaygı bazen gerçek bir ihtiyeti işaret eder; tamamen susturulması gereken düşman değildir. Ancak gerekli hazırlık yapıldıktan sonra hâlâ aynı tehlike senaryosunu çalıştırıyorsa korumaktan çok tüketmeye başlamış olabilir.

Kassandra’nın laneti

Yunan mitolojisinde Kassandra geleceği görür; fakat kimse ona inanmaz. Onun trajedisi tehlikeyi bilmek ve duyuramamaktır. Günlük kaygı ise çoğu zaman bunun tersine benzer: Zihin geleceği görmediği hâlde olasılıkları kesinlik gibi hissettirir.

Bu ayrım önemlidir. Bir düşüncenin güçlü, canlı ve ısrarcı olması onun kehanet olduğu anlamına gelmez. “Ya olursa?” cümlesi, “Olacak” cümlesi değildir.

Mitin aynası başka bir şeyi daha gösterir: Sürekli alarm veren kişi bir süre sonra çevresi tarafından duyulmamaya başlayabilir. Bu nedenle kaygıyı yalnızca bastırmak yerine onu ikiye ayırmak gerekir: Şu anda çözülmesi gereken gerçek risk nedir, geçmişten taşınan beklenti nedir?

Zihinden önce bedene dönmek

Alarm yükseldiğinde düşünceyle tartışmak her zaman işe yaramaz. Önce bedene bulunduğu zamanı hatırlatmak daha etkili olabilir:

• Ayakların zemine temasını fark etmek,
• Nefes verirken süreyi biraz uzatmak,
• Odada görülen beş nesneyi saymak,
• Omuzları ve çeneyi bilinçli biçimde gevşetmek.

Amaç kaygıyı zorla yok etmek değil, sinir sistemine “Şu an buradayım” bilgisi vermektir. Ardından şu iki soru eklenebilir:

1. Şu anda tehlike olduğuna dair somut kanıtım ne?
2. Hissettiğim şeyin ne kadarı geçmişte öğrendiğim beklentiye ait?

Geleceğin bozulmayacağını kimse garanti edemez. Daha gerçekçi güvence şudur: “Şu an güzel bir şey yaşıyorum; bunun sonsuza kadar süreceğini bilmiyorum. Bozulursa da kendime ve desteklerime dönebilirim.”

Huzura alışmak da bir beceridir. Bazen iyiliğe güvenmek, geleceği kontrol etmekten değil; bugün iyi olanın içinde birkaç dakika daha kalabilmekten başlar.