Kendi İçimize Bakmak Neden Bazen Korkutucudur?

Yoğun bir günün sonunda ilk boşluk gelir. Kişi hemen telefonu eline alır, bir video açar, ardından başka bir işe geçer. Sessizlik uzadığında tarif edemediği bir huzursuzluk belirir. Dışarıda sorun yoktur; fakat içeride neyle karşılaşacağını bilmez.

İnsan kendi zihninden neden kaçınır?

Kaçınma kısa vadede işe yarar

İç dünyaya yönelmek; üzüntü, öfke, yalnızlık, pişmanlık veya belirsizlikle karşılaştırabilir. Dikkati hemen başka yere vermek bu rahatsızlığı azaltır. Bu kısa vadeli rahatlama, kaçınmayı güçlü bir alışkanlığa dönüştürebilir. Timothy Wilson ve arkadaşlarının (2014) deneylerinde katılımcılar 6–15 dakika yalnızca düşünceleriyle kalmayı beklenmedik ölçüde zor buldu; bazıları bu süreyi kendine hafif elektrik şoku vermeyi tercih ederek geçirdi.

Hayes ve arkadaşlarının (1996) “deneyimsel kaçınma” dediği örüntü, yalnızca zor duygudan uzak durma isteği değildir; düşünce ve duyguları kontrol etmek uğruna hayatı daraltmaktır. Kişi üzülmemek için bağ kurmaz, kaygılanmamak için denemez, sessizlikten kaçmak için sürekli meşgul olur. Korunma çabası, değer verilen yaşantıları da dışarıda bırakır.

Sokrates’in zor sorusu

Platon’un Savunma’sında Sokrates’e söylettiği “Sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez” düşüncesi güçlüdür; fakat kendini incelemeyi romantikleştirmemek gerekir. İçgörü her zaman rahatlatıcı değildir. Kendimiz hakkında kurduğumuz anlatıyla davranışlarımız arasındaki farkı görmek utanç veya yas yaratabilir.

Delphoi’deki “Kendini bil” çağrısı da tek seferde açılan gizli bir öz vaat etmez. Kendini bilmek, sınırlarını ve bilmediklerini fark etmeyi de içerir. Bu yüzden içe bakış bazen kontrol kaybı gibi hissedilir.

İç gözlem ile zihinde kaybolmak aynı değildir

Kendi içine bakmak, düşünceleri saatlerce analiz etmek demek değildir. Ruminasyon yargılayıcı ve tekrarlayıcı olabilir; farkındalık ise mevcut deneyimi tarif eder. “Neden böyleyim?” yerine “Şu anda bedenimde ne oluyor, hangi duygu var, neye ihtiyaç duyuyorum?” soruları daha somuttur.

Kısa süreli pratikler yardımcı olabilir: Beş dakika sessiz oturmak, duyguya isim vermek, düşünceyi yazıp kesin gerçek değil zihinsel olay olarak görmek. Yoğunluk artarsa ara vermek de başarısızlık değildir. İçe bakışın dozu kişinin güvenlik ve dayanma kapasitesine uygun olmalıdır.

İçeridekiyle tanışmak

Korktuğumuz şey bazen duygunun kendisinden çok, başlarsa hiç bitmeyeceği inancıdır. Oysa duygular dalgalanır; kabul edilmeleri, onlara göre davranmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Öfkeyi fark etmek saldırmak, üzüntüyü fark etmek çökmek değildir.

Kendimize bakmak kusur avına çıkmak değildir. İçeride ne varsa onu merakla tanımaya çalışmaktır. Karanlık bir odaya birden projektör tutmak yerine küçük bir ışıkla girmek gibi. Amaç korkuyu yok etmek değil, kendi içimizde kalabilme alanını yavaşça genişletmektir.

Güvenli bir içe bakış çerçevesi

İçe bakışın başı ve sonu belirlenebilir. Örneğin on dakika yazıp ardından çay hazırlamak ya da kısa bir yürüyüşe çıkmak, zihne geri dönüş yolu bulunduğunu gösterir. Yazarken üç sütun kullanılabilir: “Ne oldu?”, “Ne hissettim?”, “Şimdi neye ihtiyacım var?” Bu yapı, yorumların sonsuza genişlemesini önler.

İç dünyada bulunan her düşünce özel bir hakikat değildir. Zihin bazen korkutucu, çelişkili veya istenmeyen içerikler üretir. Bir düşüncenin gelmesi onu istediğimiz, onayladığımız ya da gerçekleştireceğimiz anlamına gelmez. Bu ayrım, içerikle kimlik arasına mesafe koyar.

Bazı deneyimlere tek başına yaklaşmak zor olabilir. Geçmiş anılar yoğun biçimde canlanıyor, kişi bulunduğu ana dönmekte zorlanıyor veya içe bakış gündelik işlevi belirgin biçimde bozuyorsa güvenilir bir ruh sağlığı uzmanının eşliği daha uygun olabilir. Cesaret her zaman yalnız ilerlemek değildir; doğru koşulları kurabilmektir.

İçeriye bakarken

• Sessizlikte belirmesinden en çok korktuğum duygu hangisi?
• Onu çözmeden yalnızca adlandırabilir miyim?
• İçe bakış için hangi süre, ortam ve destek bana yeterince güvenli gelir?

Bu soruların yanıtı hemen gelmeyebilir. Kendini tanımak bazen cevap üretmekten önce, doğru sorunun yanında kaçmadan birkaç dakika kalabilmektir.