Arzu Neden Yaklaştıkça Uzaklaşır?

Bir hedef uzaktayken büyüleyicidir. Kişi ona ulaşacağı günü düşünür, ayrıntılar hayal eder. Hedef yaklaştığında ise tuhaf bir huzursuzluk belirir: Yeni kusurlar görülür, başka seçenekler çekici gelmeye başlar ya da elde edilen haz beklenenden kısa sürer.

Arzu neden kavuşmayla sona ermez?

İstemek ile hoşlanmak aynı şey değildir

Kent Berridge ve Terry Robinson’ın (2016) sinirbilim araştırmaları “istemek” ile “hoşlanmak” süreçlerinin bütünüyle aynı olmadığını gösterir. Bir şeye yönelme güdüsü yüksek olabilir; fakat onu elde ettiğimizde yaşadığımız haz aynı ölçüde artmayabilir. Beklenti, işaretler ve ödül ihtimali davranışı güçlü biçimde harekete geçirirken deneyimin kendisi daha sakin kalabilir.

Bu ayrım, neden bazen bir şeyi büyük bir tutkuyla isteyip elde ettikten sonra şaşırdığımızı açıklar. Arzu çoğu zaman nesnenin kendisine değil, onun taşıdığı vaade bağlanır: tamamlanmak, görülmek, güçlü olmak, yeni biri olmak.

Tantalos’un erişilemeyen meyveleri

Homeros’un Odysseia’sında Odysseus’un yeraltında gördüğü Tantalos suyun içinde durur; eğildiğinde su çekilir, meyveye uzandığında dallar uzaklaşır. Cezası yalnızca açlık değildir: Nesne sürekli yakındır ve bu yakınlık arzuyu canlı tutar. Kavuşma yoktur; dolayısıyla arzu kendi hayaliyle hiç sınanmaz.

Gündelik hayatta da erişilemeyen kişi, iş veya statü zihinde kusursuzlaşabilir. Mesafe, boşlukları hayalle doldurmaya izin verir. Yakınlaştığımızda gerçeklik devreye girer; her nesnenin sınırı, her seçimin kaybı görünür olur.

Arzunun altında hangi ihtiyaç var?

Arzuyu bastırmak yerine tercüme etmek daha işlevseldir. “Bunu istiyorum” cümlesinin ardından “Bunun bana ne hissettireceğini umuyorum?” sorusu gelebilir. Saygınlık mı, aidiyet mi, canlılık mı, güven mi? Aynı ihtiyaca giden birden fazla yol olabilir.

Bu sorgulama arzuyu değersizleştirmez. Nesnenin taşıyamayacağı bir yükü ondan alır. Hiçbir ilişki bütün yalnızlığı, hiçbir başarı bütün yetersizlik hissini, hiçbir satın alma kalıcı yenilik ihtiyacını tek başına çözemez.

Kavuşmaya da yer açmak

Bazı insanlar isteme hâline o kadar alışır ki sahip olmanın daha sessiz duygusunu “heyecansızlık” sanır. Oysa doyum çoğu zaman arzunun yükselişi kadar çarpıcı değildir. Elde edilenle ilişki kurmak; onu kullanmak, paylaşmak, sınırlarını görmek ve günlük hayata yerleştirmek zaman ister. Kringelbach ve Berridge’in (2009) haz sinirbilimi derlemesi de hazzın beyinde, istemeye göre daha dar ve daha kırılgan devrelerle temsil edildiğini bildirir.

Arzu bize yön gösterir, fakat her zaman nihai cevabı vermez. Tantalos’un meyveleri gibi sürekli uzaklaşan hedeflerin peşindeysek sorun yalnızca hedefte olmayabilir. Belki de yaklaşınca karşılaşacağımız eksiklikten, seçimin kapattığı diğer yollardan veya sıradan mutluluğun sessizliğinden kaçıyoruzdur.

Arzuya hemen itaat etmeden yaklaşmak

Bir isteğin varlığı onun hemen gerçekleştirilmesi gerektiğini göstermez. Arzu dalga gibi yükselip düşebilir. Özellikle alışveriş, dijital içerik veya sürekli onay arayışında kısa bir gecikme koymak, “istemek” ile “seçmek” arasındaki alanı büyütür. Bu sırada bedensel uyarılma, zihindeki vaat ve gerçek ihtiyaç ayrı ayrı gözlenebilir.

Arzuyu bastırmadan sınamak için üç cümle yazılabilir: “Bunu elde edersem ne olacağını hayal ediyorum?”, “Bu vaat daha önce hangi nesnelere bağlandı?”, “İhtiyacımı bugün başka hangi küçük yollarla karşılayabilirim?” Örneğin yeni bir satın alma canlılık vaat ediyorsa, aynı ihtiyacın hareket, yaratıcılık veya sosyal temasla ilişkisi araştırılabilir.

Kavuşmadan sonra bilinçli bir yavaşlama da gerekir. Nesnenin ya da hedefin gerçek özelliklerini, sınırlılıklarını ve gündelik kullanımdaki yerini görmek; fantaziden ilişkiye geçmektir. Arzu bittiğinde hayatın renksizleştiğini hissediyorsak belki de sorun doyumsuzluk değil, yaşam enerjisini yalnızca “sonraki şey”e bağlamamızdır.

Arzunun altındaki soru

• Nesnenin kendisini mi, onun temsil ettiği benliği mi istiyorum?
• Uzak olduğu için kusursuzlaştırdığım hangi özellikleri var?
• Kavuşmanın sessiz doyumuna ne kadar süre tanıyorum?

Arzuyu incelemek, arzudan utanmak değildir. Onu daha geniş ihtiyaç haritasına yerleştirdiğimizde istemek ile yaşamak birbirinin rakibi olmaktan çıkar.