Herkesin İstediği Hayatı Yaşarken Neden Kendimize Yabancılaşırız?

Özgeçmiş dışarıdan kusursuz görünür. Güvenli iş, onaylanan seçimler, ailenin gurur duyduğu bir düzen… Yine de kişi sabahları “Bu hayat kimin?” sorusuyla uyanır. Yanlış yaptığı belirgin bir şey yoktur; fakat kendi sesi duyulmaz hâle gelmiştir.

Başkalarının beklentilerine uyum sağlamak ne zaman kendimize yabancılaşmaya dönüşür?

Uyum bağ kurdurur, aşırısı benliği örter

İnsan toplumsal bir varlıktır. Ait olmak, sevilmek ve kabul görmek temel ihtiyaçlardır. Bu nedenle çevremizin değerlerinden etkilenmemiz doğaldır. Sorun, dış beklentiler iç seçimlerin sürekli önüne geçtiğinde ortaya çıkar. Kişi ne istediğini sormadan neyin takdir edileceğini hesaplar.

Ryan ve Deci’nin (2000) kendini belirleme kuramı, özerkliği istediğimiz her şeyi yapmak olarak değil, davranışlarımızı sahiplenebilmek olarak tanımlar. Ailemizle aynı kararı verebiliriz; fakat bunu korkudan mı, değerlerimizle uyumlu olduğu için mi yaptığımız deneyimi değiştirir.

Platon’un mağarasından çıkmak

Platon’un mağara alegorisinde insanlar duvardaki gölgeleri gerçek sanır. İçlerinden biri dışarı çıktığında ışık önce canını acıtır. Kendimize ait olmayan yaşam kalıplarını fark etmek de başlangıçta özgürleştirici olmaktan çok sarsıcı olabilir. Çünkü tanıdık gölgeler güven verir; dışarıda ise belirsizlik vardır.

Mağaradan çıkmak aileyi, kültürü veya geçmişi reddetmek değildir. Miras aldığımız değerleri incelemek ve hangilerini bilinçli olarak sürdüreceğimize karar vermektir. Bize öğretilen her şey yanlış olmadığı gibi, tanıdık olan her şey de bize ait değildir.

Yabancılaşmanın küçük işaretleri

Kişi başarılarına sevinemiyor, sürekli rol yapıyor, yalnız kaldığında ne istediğini bilmiyor veya “Hayır” dediğinde yoğun suçluluk yaşıyorsa kendi yönelimleri ile dış beklentiler arasında gerilim olabilir. Bu işaretler tek başına bir bozukluk göstermez; daha yakından bakılması gereken bir uyumsuzluğa işaret edebilir.

Küçük deneyler önemlidir: Kimsenin görmeyeceği bir etkinliği yalnızca merak için yapmak, düşük riskli bir konuda tercih belirtmek, “Ben ne istiyorum?” sorusunu hemen cevaplamadan taşımak. Kendilik çoğu zaman büyük bir keşiften çok, küçük ve tekrarlanan seçimlerde belirginleşir.

Aidiyet ile özgünlük arasında

Otantik yaşamak filtresiz davranmak değildir. Başkalarını hesaba katarken kendimizi de denkleme katmaktır. Bazen uzlaşırız, bazen sınır koyarız; önemli olan seçimin bize ait bir gerekçesinin bulunmasıdır. Sheldon ve arkadaşlarının (1997) araştırması, insanların kendilerini en çok özerk hissettikleri rollerde “gerçek benliklerine” yakın bulduğunu ve o rollerde daha iyi hissettiğini gösterir.

Herkesin istediği hayat güvenli ve takdir edilen bir hayat olabilir. Ancak içinde yaşayan kişinin sesini barındırmıyorsa zamanla daralır. Kendimize dönmek her şeyi yıkmakla başlamaz. Önce, hangi cümlelerin bize; hangilerinin yıllardır taşıdığımız beklentilere ait olduğunu duymakla başlar.

Ödünç alınmış hedefleri fark etmek

Bir hedefi düşündüğümüzde akla ilk gelen cümleler ipucu verebilir: “İnsanlar ne der?”, “Bu yaşta bunu yapmalıyım”, “Ailem ancak böyle rahat eder.” Bunlar hedefin mutlaka yanlış olduğunu göstermez. Fakat kişisel gerekçenin yanında ne kadar yer kapladıklarını görmemizi sağlar.

Küçük bir yazma çalışmasında iki gelecek tasarlanabilir. Birincisi bütün dış beklentilerin karşılandığı, ikincisi ise üç kişisel değerin daha fazla yaşandığı bir gün. İki tasarımın nerede kesiştiğine bakmak, değişimin mutlaka kopuş gerektirmediğini gösterebilir. Bazen aynı yaşamda sınırlar ve zaman kullanımı yeniden düzenlenir.

Kendine ait tercihleri dile getirirken yakınların kaygısı veya hayal kırıklığıyla karşılaşmak mümkündür. Özerklik başkalarının hiçbir duygu yaşamamasını sağlamak değildir. Onları dinlerken kendi kararımızın öznesi kalabilmektir. Yabancılaşmanın karşıtı bencillik değil; ilişkiler içinde kendimizi de gerçek bir kişi olarak hesaba katmaktır.

Kimin hayatı?

• Kimse görmese bu hedefi yine ister miydim?
• Seçimimde sevgi ve aidiyetin yanında kendi merakıma ne kadar yer var?
• Hayatımda bana ait sesi gösteren en küçük davranış hangisi?

Bazen verilen cevap dışarıdan beklenen seçimle aynı olabilir. Fark, davranışın içeriden sahiplenilmesindedir. Kendimize dönmek her zaman rota değiştirmek değil, yürüdüğümüz yolun gerekçesini bilinçli biçimde yeniden seçmektir.