Kendimizden Kaçarken Neden Sürekli Meşgul Oluruz?

Kişi bir işi bitirir bitirmez yenisini açar. Kulaklık olmadan yürüyemez, yemek yerken ekranı kapatamaz. “Yoğun biriyim” der; fakat boş bir saat ortaya çıktığında kaygılanır. Meşguliyet yalnızca program değil, sığınak olmuştur.

Yapmak ne zaman yaşamaktan kaçmanın yolu hâline gelir?

Meşguliyet duyguyu erteleyebilir

İş ve sorumluluklar gerçek olabilir. Yine de sürekli hareketin ikinci bir işlevi bulunabilir: Üzüntü, yalnızlık, kararsızlık veya anlamsızlık hissiyle teması geciktirmek. Görev tamamlamak kontrol ve yeterlilik verir; iç dünyadaki belirsizlik ise net bir bitiş çizgisi sunmaz.

Kaçınma kısa vadede rahatlatır. Fakat duyguya hiç yer açılmadığında kişi daha fazla uyaran ve görev arar. Dinlenmek suçluluk, sessizlik tehdit gibi hissedilir. Böylece meşguliyet, çözdüğü huzursuzluğu uzun vadede sürdürebilir. Hayes ve arkadaşlarının (1996) “deneyimsel kaçınma” adını verdiği bu örüntü, istenmeyen iç deneyimlerden uzak durma çabasının zamanla yaşamı daraltmasını anlatır.

Pascal’ın eğlence kavramı

Blaise Pascal, insanın kendi ölümlülüğü ve kırılganlığıyla baş başa kalmamak için sürekli “oyalanma” aradığını yazar. Onun dönemindeki av ve saray eğlencelerinin yerini bugün bildirimler, toplantılar ve kesintisiz içerik almış olabilir. Araçlar değişse de yalnız kalınca beliren sorulardan kaçma eğilimi tanıdıktır.

Pascal’ın yaklaşımı bütün etkinliği değersizleştirmez. Kritik ayrım, yaptığımız şeye yönelmemiz ile ondan kaçış için yararlanmamız arasındadır. Aynı çalışma bir gün anlamlı katılım, başka bir gün duygusal sığınak olabilir.

Durmak neden zor gelir?

Timothy Wilson ve arkadaşlarının (2014) araştırmasında katılımcıların yalnızca düşünceleriyle baş başa kalmayı beklenenden zor bulduğu görülmüştür. Zihin boşlukta otomatik olarak huzura geçmez; sorun üretmeye, geçmişi ve geleceği taramaya başlayabilir. Bu, sessizliğe uygun olmadığımızı değil, dikkat becerisinin pratik istediğini gösterir.

Küçük bir deney yapılabilir: Beş dakika boyunca telefonsuz oturmak ve gelenleri çözmeden adlandırmak — “plan”, “kaygı”, “üzüntü”, “sıkıntı”. Ardından gerçekten ihtiyaç duyulan tek şey seçilebilir. Yoğun duygular ortaya çıkıyorsa süreyi kısaltmak ve güvenli destek almak önemlidir.

Meşguliyeti seçim hâline getirmek

Amaç işi bırakmak veya yavaşlığı ahlaki üstünlük saymak değildir. Soru şudur: Ben mi bu etkinliği seçiyorum, yoksa etkinlik beni kendimden uzak tutmak için mi yönetiyor? Gün içinde kısa geçiş boşlukları bırakmak, bir işi neden yaptığımızı sormak ve dinlenmeyi takvimde meşru kılmak otomatikliği azaltabilir.

Kendimizden kaçarken vardığımız her yer kalabalık olabilir; fakat orada kendimiz bulunmayabiliriz. Durmak bütün cevapları vermez. Yine de hangi sorudan kaçtığımızı duyabileceğimiz ilk alanı açar.

Yoğunluğun bedelini görmek

Meşguliyetin maliyeti yalnızca yorgunluk değildir. Dikkat sürekli görevler arasında bölündüğünde ilişkiler yüzeysel, başarılar tatsız ve kararlar otomatik hâle gelebilir. Kişi çok şey yaparken hangi etkinliğin kendi değerine, hangisinin kaygıdan kaçışa hizmet ettiğini ayırt edemez.

Bir hafta boyunca her büyük etkinliğin yanına kısa bir işaret konabilir: “Zorunlu”, “değerli”, “kaçış” veya “karışık”. Aynı davranışın farklı günlerde farklı işlev taşıyabileceği unutulmamalıdır. Çalışmak hem gerekli hem anlamlı olabilir; başka bir akşam ise yalnızlıktan kaçmanın yolu olabilir. Amaç kendini suçlamak değil, örüntüyü görünür kılmaktır.

Boşalan zamanı hemen başka bir kişisel gelişim göreviyle doldurmamak gerekir. Dinlenmek de kusursuz yapılması gereken bir proje olduğunda kaçış biçimi değişir ama sürer. Bazen kendi yanında kalmak, çözümsüz bir soruyu birkaç dakika taşıyıp yine de akşam yemeğini hazırlayabilmektir.

Yoğunluğun işlevini görmek

• Bu işi yapmasam hangi duygu veya düşünceyle baş başa kalacağım?
• Yoğunluğumun ne kadarı zorunluluk, ne kadarı otomatik kaçış?
• Beş dakikalık boşluğu doldurmadığımda gerçekte ne oluyor?

Meşguliyetin işlevini görmek onu bütünüyle bırakmayı gerektirmez. Yalnızca çalışma, dinlenme ve kaçış arasındaki farkı seçebileceğimiz kadar belirgin hâle getirir.