Kendimizi Tanımak Neden Bazen Rahatsız Eder?

Kişi kendini sabırlı biri olarak anlatır. Bir gün yakın arkadaşının başarısı karşısında kıskançlık hissettiğini fark eder. Duygudan çok, bu duygunun kendisi hakkındaki anlamı rahatsız eder: “Demek ki sandığım kişi değilim.”

Kendimizi tanımak neden yalnızca aydınlanma değil, huzursuzluk da getirir?

Benlik tutarlılık ister

İnsan kendisi hakkında bir hikâye kurar: iyi, çalışkan, sakin, bağımsız veya adil biri olduğu gibi. Bu hikâye süreklilik sağlar. Davranış ya da duygularımız bu anlatıyla çeliştiğinde rahatsızlık doğar. Zihin çelişkiyi azaltmak için davranışı küçümseyebilir, koşulları suçlayabilir veya yeni bilgiyi görmezden gelebilir. Leon Festinger’in (1957) bilişsel çelişki kuramı bu rahatsızlığı tanımlar: birbiriyle uyuşmayan inanç ve davranışlar gerilim yaratır, zihin de bu gerilimi azaltmaya çalışır.

Kendini tanımak, sevdiğimiz özellikleri sıralamaktan daha fazlasıdır. Niyetlerimizle etkimiz arasındaki farkı, savunmalarımızı ve görmek istemediğimiz ihtiyaçları da kapsar. Bu yüzden içgörü özsaygıya tehdit gibi gelebilir.

Narkissos’un sınırlı aynası

Ovidius’un Dönüşümler’inde Narkissos suya yansıyan görüntüsüne bağlanır. Anlatı çoğunlukla kendini sevmenin aşırılığı olarak bilinir; fakat yansımanın tek boyutluluğu da önemlidir. Narkissos canlı, değişen ve ilişkisel bir kendilik yerine sabit bir imgeyle ilişki kurar.

Biz de kendimizi yalnızca ideal görüntümüz üzerinden tanırsak canlı deneyimimize yabancılaşabiliriz. Gerçek kendilik çelişkiler içerir: Şefkatli biri öfkelenebilir, cesur biri korkabilir, cömert biri kıskanabilir. Duygunun varlığı karakterin bütünü değildir.

Bilgi ile yargıyı ayırmak

“Kıskançlık hissediyorum” bir gözlemdir; “Kötü biriyim” ise hükümdür. Gözlem merak açar: Bu duygu hangi ihtiyeti, kaybı veya karşılaştırmayı gösteriyor? Hüküm ise araştırmayı kapatır. Kendini tanıma, her dürtüyü onaylamak değil; davranışa dönüşmeden önce onu görebilmektir.

Wilson ve Dunn’ın (2004) derlemesi öz-bilginin sınırlarını vurgular. İnsan her davranışının nedenini doğrudan bilemez; bazen sonradan ikna edici açıklamalar üretir. Bu nedenle kendimize dair kesinlik kadar geri bildirim, davranış örüntüleri ve bağlam da önemlidir.

Rahatsızlığı gelişim alanına çevirmek

Yeni bir yönümüzü fark ettiğimizde savunmaya geçmeden önce durabiliriz: Bu bilgi hangi somut örneğe dayanıyor? Tek bir an mı, tekrarlayan bir örüntü mü? Değerlerim doğrultusunda şimdi ne yapabilirim? Böylece içgörü kimlik cezası değil, seçim bilgisi olur.

Kendimizi tanımak tamamlanmış bir portre bulmak değildir. Değişen, çelişen ve ilişki içinde şekillenen bir varlıkla tanışmayı sürdürmektir. Rahatsızlık bazen yanlış yolda olduğumuzu değil, eski anlatımızın artık bütün gerçeği taşımadığını gösterir.

Kör noktaları güvenli biçimde araştırmak

Kendimize dair bilgi yalnızca iç gözlemden gelmez. Güvendiğimiz birkaç kişiden somut geri bildirim istemek, niyetimiz ile etkimiz arasındaki farkı gösterebilir. “Sence nasıl biriyim?” gibi geniş bir soru yerine “Tartışırken seni dinlemediğim anlar oluyor mu?” gibi davranış odaklı bir soru daha kullanılabilirdir.

Geri bildirim duyulduğunda hemen kabul etmek ya da reddetmek gerekmez. Örneği sormak, farklı bağlamları düşünmek ve tekrar eden örüntü olup olmadığına bakmak mümkündür. Tek kişinin görüşü mutlak gerçek değildir; fakat benlik anlatımızın görmediği bir pencere olabilir.

Kendini tanıma sürecinde mizah ve şefkat de önemlidir. Çelişkilerimizi görmek ciddi bir ahlaki mahkeme kurmayı gerektirmez. “Demek ki böyle bir yanım da var” diyebilmek, hem sorumluluğa hem esnekliğe izin verir. İnsanın bütün yönlerini bilmesi mümkün değildir; olgunluk bazen kendimize dair belirsizliği taşıyabilmektir.

Kör noktaya yaklaşırken

• Fark ettiğim özellik bir davranış mı, tekrar eden örüntü mü, yoksa kimlik hükmü mü?
• Bu bilgiyi kendimi cezalandırmak yerine hangi seçimi iyileştirmek için kullanabilirim?
• Bana dair hangi geri bildirimi savunmaya geçmeden dinlemek zor geliyor?

Kendini bilmek, değişmez bir özü ele geçirmek değildir. Yeni durumlarda ortaya çıkan yanlarımızı fark edip onlarla nasıl davranacağımıza karar verebilmektir.